Шуши мирев культура - Культура обско-угорских народов

Щимӑщ нєм етн­хот тӑйс, мӑта ут ван хӑтӆуп тыӆӑщ 18-мит хӑтӆӑн округ мир творчества хотн вәс. Щит шуши мир культура вєрӑт тәты ёх ӆэщӑтсӑт.

Мєт сыры тӑм хотн рә­питты хӑнты, ву­хаӆь мир­ӊӑн арсыр на­рӑс хӑтн нарӑсты вє­ра вәнӆтӑты хә Алексей Ре­щиков аӆяс, муй щирн ӆўв хущеӆа вәнӆтӑты няврє­мӑт па вән ёх Югра мўвев оӆӑӊӑн стихӑт ӆўӊӑтты, арӑт ари­ты, нарӑсты сувӑт юнтты, моньщӑт хўват етнхотӑт аӆьты хошӆӑт. 

«Хӑтӆ» нємпи Ас-угорской театр ёх мӑӊхӑтӆ сайн моньщ ӆэщăтсӑт. Щит якты-ариты хӑннєхуятӑт няврємăта па ӆыв рәт ёхӆаӆа ванӆтăсăт. Няврємăт роман «Вўрты милӑӊ эви» моньща ӆикумсăт. 

Ай эвие щащеӆа ша­ритум каврум нянь тәӆ. Роман моньщ хуща шоврие, вухсар, йинтпăӊ вой-репер па Розочка-тролль эвие єтмӑсăт. Ӆыкăӊ па пӑӆтапӑӊ вўӆы пурты вой па вухсар ими ай эвие пийн нёхӆӑсӑӊӑн. Ӆы­нана имуӆтыйн шоврие вәйтантыӆӑс.

Йиӆуп оӆ еӆпийншӑк па йиӆуп оӆ пийн, хўв мӑр рўтьщӑты хӑтӆӑтн ван хӑтӆуп тыӆӑщн 28-мит хӑтӆ эвӑӆт оӆӊитман Ас хӑӆты тыӆӑщ 6-мит хӑтӆ вәнта Ёмвошн «Нюки хотӑӊ кәрт» рәпитӑс. Каш тӑйты мирев вўӆы әхӑӆн хӑтӑтьӆясӑт, снегоходӑн ӊхсӑт, увӑс мир юнтты утӑтн юнтсӑт, хӑнты па вухаӆь ёх ӆєтутӑт ӆєсӑт.

Ван хӑтӆуп тыӆӑщ 27-мит хӑтӆӑн Ёмвош ремёслайт хотн «Тӑм оӆ мєт м вєрӑнтты хуят» кӑсупсы сухӑнтты пӑта ванӆтупсы ӆэщӑтман вәс. Щит тӑм кӑсупсыйн нух питум ёхн вєрум, тыюм, ёнтум пурмӑсӑт, ӆәмӑтсухӑт аӆьман вәсӑт.

Мосӆ лупты, хуты тӑм 2022-мит оӆн округев ӆуваттыйн 27 хуят «Мєт м вєрӑнтты хуят» нємн мӑсы. Щит Ём­вош, Урай, Мегион, Югорск, Советской, Лянтор, Неф­теюганск, Сәрханӆ, Нуви сӑӊхум вошӑт па Ниж­невартовской, Сўмӑт­вош па Нуви сӑӊхум районӑт эвӑӆт вєрӑнтты ёх.

Увӑс хӑнтэт пўпи як хот тӑм йисн нематериальной культурной наследия Российской реестр хуща хӑншман вәӆ. Щи пӑта мўӊ округевн тӑмӑщ мӑӊхӑтӆ иса пўш вєрӑнтыйӆӆа. Сыры пўпи хотӑт вәнт кәртӑтн, ай вошӑтн тәп вәсӑт. Ин вәӆупсэв па щира кєрӆӑты питӑс, араӆ пєлӑк хӑнтэт  вән вош хӑрӑта питсӑт, вән вош вәӆупсыя кєрӆӑсӑт. Щи пӑта округ мир творчества хотн рәпитты ёх нумӑс пунсӑт тӑмӑщ вән вошӑтн пўпи хотӑт вєрӑнтты па Ёмвошн няврємӑт пўпи хот арӑта, якӑта, ӆуӊӑӆтупӑта вәнӆтӑты. 

Йиӆуп оӆ – нхăӊ-юнтăӊ мăӊхăтӆ. Няв­рємăт щи хӑтӆ шєӊк ӆавӑӆӆӑт. Ван хӑтӆуп тыӆăщ 23-мит хӑтӆӑн «Незнайка» няврєм тăйты хотн мăӊхăтӆ вәс. 

Округ мир творчества хотн мирхот вәс. Щӑта нематериальной культурной насле­дия нєпек оӆӑӊӑн мир путӑртсӑт.

Тӑм хӑтӆӑн ӆыв щи­мӑщ реестра па кӑт йис вєр нух хӑншсӑт:

- «Мосум ики мит хә» нємпи йис ӆуӊӑӆтуп, щит касум мўв хӑнтэт пўпи як пурайн ариӆӑт-якӆӑт, щи оӆӑӊӑн лупӑс Тимофей Молданов (Ёмвош);

- «Сорт соӆєӊ рак» нємпи соӆамат кавӑртты йис вєр, щит салымской хӑнтэт сорт хўӆ эвӑӆт кавӑртӆӑт, щи оӆӑӊӑн лупӑс Наталья Поянкина (Пыть-Ях вош).

Щи тумпи немате­риа­льной культурной наследия нєпека кӑт нємӊӑн хӑншсыйӊӑн:

Мария Кузьминична Волдина – сти­хотворенияйт хӑншты хӑнты нє. Ӆўв сєма питум хӑтӆӑӆн Ёмвошн «За жизнь! За счастье!» йиӆпа хӑншум киникайӆ мира ванӆтӑсы.

Тӑм хӑтӆӑн мўӊ ма ӆўв пиӆэӆа киникайӆ оӆӑӊӑн ар путӑр путӑрт­сўв. Щӑӆта мойӊ ёхн ар м ясӑӊ ӆўв оӆӊеӆн лупсы. Щи нєпекӆ хуща ӆўв хӑншӑӆ, муй щирн хӑнты хуятӑт мўӊ мўвевн вәӆӆӑт. 

Нынана мосӆ:

– 1 ăстакан ӆант;

– 1 ăстакан вўӆы вўр;

– Ай нлы саккăр;

– Ай нлы суӆ; 

– Щєӆ вуй.

И ăстакан ӆант, и ăста­кан вўӆы вўр, и ăстакан йиӊк, щит иса иха мосӆ рўвӑтты. 
Щăӆта саккăр па суӆ пунты мосӆ. Иса ма рў­вӑтты. 
Щăӆта кев картан вўты, щив щєӆ вуй шо­шумты па ай нянь паӆты. Мис вуй пиӆа пăсана мăты. 

Елена Неттина
 

Хӑнты айӆат хә Виталий Сигильетов тӑм ванӑн мўӊ редакцияева пищма хӑншӑс, муй щирн па хон пєлӑк мўвӊӑн Венгрия па Финляндия хуща рәт финно-угорской мирӑт хӑтӆӑт мӑнсӑт. 

Финляндия мўвн

Рәт финно-угорской мирӑт хӑтӆӑт пурайн Хельсинки вошӑӊ уни­верситетн айӆат ёх пиӆа вәйтантупсы вәс. Щи пу­райн Мария Лаунонен, щит Аграфена Семёновна Сопочина (Песикова) эвеӆ, кӑсум па сәрханӆ хӑнты ӆәмӑтсухӑт, аканят, тунты пурмӑсӑт оӆӑӊӑн путӑртӑс па щитӑт аӆяс.