Шуши мирев культура - Культура обско-угорских народов

Вән кєр тыӑщ 13-мит хӑтӑн «Йис Сәрхан» нємуп историко-культурной центр нємуп тӑхийн шуши мирӑт отдел хущи рәпитты хӑнтэт па вухаят хӑт кўтуп вўш эвӑт ияха ӑктӑщум вошӑң хӑннєхуятӑт епийн хурасӑңа «Вурңа хӑт» пориӑсӑт. 

Корлики кәртӑн 2000-мит о вўш эвӑт Вах юхан хонӑңӑн вәты хӑнтэт йис вәупсы авӑты щира катра пурмӑсӑт шавиты хот рәпит. Тӑм кәрта юхтум мойң ёх мєт сыры щи хота яңхӑт. Ма ищи щив вәнтыйты няврємӑт пиа яңхсум. Щӑта рәпитты нє Анастасия Антоновна Каткалева йис, катра пурмӑсӑт вантӑс па путӑртӑс. Еы ўв мӑнєма тӑм хот рәпата оӑңӑн ай тәс.

– Анастасия Антоновна, муй щирн нын хущана катра пурмӑсӑт авӑты тӑхи тывӑс? 

«Ӑңки, вaрах-вaрах. Ӑңки, вaрах-вaрах». Щимӑщ ясңиет кашӑң тови вун кер тыӑщ 7-мет хӑтӑн мўң хуўв. Ай прайн мўң вун ёхӑв щи хӑтэ авӑсэ. Етн аӑңшӑк и уўв, ун хӑэвӑт аӑңшӑк нх ат киӑмсўв па «вӑсы пшхӑт» яха ат ӑкӑтсӑав. Щит, вaнтэ, юнтапса. Щиты вертэвн вун хятӑвн ястӑаёв, амунтыки, врңайт эты васы пшхӑт йира вўўв, ун врңайн пшхӑт ўңӑн а эайт. Мўң нмсэвн, ям вер верўв. Вун ёхӑв кашӑң прайн вунта яңхсӑт па врңа нэңева ан шуп омсмтыясӑт па пойкщӑсӑт, ун еы па няврэмийа тумтака ат вусӑт.

Ай кєр тыӑщ 23-митн Сәрхан район Русскинская кәртӑн вўєң хуятӑт, вой-хў вепӑсӑты ёх кӑсупсыя Югра па Ямал мўвңӑн эвӑт щурӑскєм хуят мойңа юхтыйӆсӑт. Тӑм кӑсупсы Сәрхан районӑн 45-мит пўш эщӑты. Мєт оӑң пўш вўєң ёх емӑңхӑт Русскинская кәртӑн 1974-мит он постӑсы. Щи пура вўш эвӑт тӑм хурамӑң кӑсупсы Сәрхӑн па Ямал мўвңӑн вәты мира амӑт тә. 

Йис пура вўш эвӑӆт хӑнты мир вән кєр тыӆӑщ 7-мит хӑтӆӑн «Вурңа хӑтӆ» постӑӆӑт. Мир путӑртсӑт: «Вурңа юхтӑс, тови па няврєм тәс». Ин щи емӑңхӑтӆ пиӆа иса хӑнты мирева ям па хошум ясңӑт лупӆўв, ӆәӆн тӑм оӆн вурңа ар няврєм мирева ат тәс! 

Ин Валентина Швецова хӑншум вурңа оӆӑңӑн ар ӆўңтаты:

Питы вурңа, питы
Киньща питы нӑң.
Морты мўвен эвӑт
Нӑң юхтумӑн.
Вотӑн пуайн,
Ертӑн ертайн,
оньщӑн питайн, 
Ар шәк вантман
Нӑң кӑншаньщӑн.

«Тӑм мойупсы ма ай Ася эвиема па Алексей Анатольевич ащєма мойӑум. Эвием тӑмхӑт и о па и тыща йис. Упєм – Лидия Покачева, ищиты оӑңмит тӑхия питӑс. Тәп ащєм ӛрн мин тӑмхӑт кӑсты вєритсумн, вантэ, ўв ат-хӑт вўэт авӑман вәнт шушийн вә. Тӑм вуаң мойупсэт тәп ащев ӛрн хоумсумн», – щиты Сәрхан район эвӑт юхтум айат хә Виталий Русскин лупӑс. Вантэ, ўв тӑм о округ кӑсупсыйн иса вўԯєң ёх кўтн мєт яма кӑсты хәя йис. 

Хўв йис тєн Ас па аңа юханңӑн хонӑңӑн вәум хӑнтэт па вухаьт тӑн тыӑщ єнумты муй па тӑрумты пурайн нємасыя тыӑщ кєша поры эщӑтыйсӑт. 

Ай кєр тыӆӑщ 9-мит хӑтӆӑн Нуви сӑңхум район Касум вошн 80-мит пўш вўӆєң ёх кӑсупсы мӑнӑс. Щив районӑн вәӆты вўӆєң ёх, арсыр тӑхет эвӑӆт мойң хуятӑт ӑктӑщийӆсӑт.

Тәнуп тыӑщ оӑңмит хӑтӑн Ёмвошн пурмӑсӑт вєрты хот хущи «Нить. Символ. Человек. Нетканый текстиль» нємуп вантупсы пўншсы. Щит эщӑтсы, ән тӑм йисн аршӑк нє сэвты, тыйты па хӑншет вєрты ат вўянтсӑт. Тӑм вантупсыйн шуши мир, рўщ па сӑран имет тыянтум па сэвум пурмӑсӑт вантӑыйт. Па пўш ищимӑщ вантупсы вєры, тәп щӑта хурамӑтн ёнтум әмтутӑт па катра йис щирн вєрум сухӑт вантӑты питыйт.

2019-мит оӆ ООН хущи вәӆты Генеральной Ассамблея тӑхи Мўвтєӆ шуши мирӑт оӆа аӆьщӑсӆэ, ӆәӆн щит унтасн рәт ясӊӑт ӆавӑӆты. Щит вўраӊӑн арсыр мируп Федеральной агентства хущи нємасыя тӑхи вєрсы, хута ӆєрамтӆы, муйсӑр мирхотӑт па па вєрӑт Российской Федерация хўваттыйн тӑм пўш вєрӆыйт. Ёмвош округ – Юграйн ветъяӊ муӆтас мирхот, каш хӑр па па вєр ӆэщӑтӆы. Щи кўтн ай кєр тыӆӑщ 21-мит хӑтӑӆн Ёмвошн Россия хущи вәӆты шуши мир ясӊӑт оӆ пўншӆы.